Kamu bankalarının payı patladı

2015 yılında 134 milyar 883 bin lirayı bulan toplam konut kredilerinin yalnızca 42,9 milyarlık kısmı kamu bankaları tarafından sağlanıyordu. Ancak yıllar içinde bu tablo tersine döndü. Özellikle salgın döneminde dağıtılan ucuz krediler konut sektörünü canlandırdı. Bu yılın mayıs ayı itibarıyla konut kredilerinin toplamı 275 milyar 390 bin lirayı buldu. Ancak dağıtılan bu krediler içerisindeki en büyük pay kamu bankalarının oldu. 12 Mayıs haftası itibarıyla toplam konut kredileri içerisinde kamu banklarının payı 178,7 milyar lirayı buldu. Başka bir ifadeyle çekilen her 100 liralık kredinin 65’i kamu bankaları tarafından dağıtılmış durumda. 2015’te ise çekilen konut kredilerinin yüzde 32’yi kamu bankaları tarafından sağlanıyordu.

Özel bankalar soteye yattı, vurgun zamanını bekliyor

Son 5 yılda konut kredileri yüzde 104 artarken özel bankaların verdiği konut kredileri yüzde 2,6 azaldı. Aynı dönemde kamu bankaları tarafından dağıtılan konut kredisi miktarı ise yüzde 257,7 arttı İnşaat sektörü 2018 yılında yaşanan Rahip Brunson kriziyle birlikte adeta çöküşe geçti. Bu dönemden itibaren sektörün tek beklentisi düşük faizlerle ellerindeki konutları, binaları çıkarmak, yine düşük faizlerle borçlarını ödemek oldu. 2018 yılından bu yana ise özel bankalar konut kredisi vermeyi kesti.

Öte yandan yüksek borçluluğu görmezden gelen ekonomi politikaları, özellikle konutta yurttaşlara borç dağıtmaya devam etti. 14 aydır ülkenin etkisi altında olduğu koronavirüs salgını nedeniyle açıklanan ekonomi paketlerinde ucuz konut kredileri ile konut satışları patladı. Bu süreçte kamu bankaları zarara girme pahasına kredi vermeye zorlandı. Geçen yılın yaz aylarında yapılan bu kampanyalar nedeniyle konut satışları rekor kırdı. Kampanyalar bittikten sonra ise konut kredisi faizleri uçuşa geçti. Sıfır konutlarda yüzde 0.64, ikinci el konutlarda ise yüzde 0.74 olarak belirlenen faiz oranları, kampanyaların bitmesiyle zirveye çıktı. Özel bankalar risk durumuna karşı işini sağlama alırken kamu bankaları konut kredisi vermeye devam etti.

Havva Gümüşkaya-Birgün

Başkan Durbakayım’ın açıklamaları şöyle:  

Özel bankalar desteklemedi

Konut ihtiyacı olan vatandaşların faiz yükü altında ezilmesini istemeyen devletin kamu bankaları öncülüğünde başlattığı olumlu süreç, özel finans kurumlarının destek vermemesi nedeniyle etkisini yitirmeye başladı. Kamu bankalarının yalnız kalmasına ve faizlerinin tekrar yükselme eğilimi göstermesine bağlı olarak konut satışlarında Eylül ayında gerçekleşen yüzde 6,9 oranında daralma, beklentimizin çok altında kaldı. Bunun temel nedeni, birçok kurumsal konut üreticilerinin özsermayelerinden destek vererek faiz yükünün büyük bir kısmını üstlenmesidir. Özetle, düşük faiz nedeniyle artan konut satışları, yüksek faiz nedeniyle de düşüş gösteriyor.

Reel sektör faaliyetlerini sürdüremiyor

Konut satışlarında azalış rakamından daha önemli konu, reel sektörün faaliyetlerini devam ettirebilmesi için gerekli olan finansmanın azalmış olmasıdır. Nitekim Eylül ayında böyle bir daralmanın olacağını öngördük ve direkt reel ekonomiye hareket kazandıracak birinci el konut satışları için faiz desteğinin devam etmesi yönünde talebimizi dile getirdik. Bu kapsamda “Haziran ve Temmuz aylarındaki kamu destekli düşük maliyetli konut finansman kredileri sayesinde, sektörün ayakta kalabildi.

Birinci el satışlar ekonomiyi besler

Devletin bu süreçte sektörün yanında yer alması, sektörün ayakta kalmasını sağladı. Ancak sektörün sağlıklı bir şekilde, faaliyetlerine uzun soluklu olarak devam edebilmesi için sadece birinci elleri kapsayan benzeri uzun süreli bir desteğe ihtiyacımız var. Birinci El satışlarda kullandırılan krediler, doğrudan reel sektöre aktarılmaktadır. Birinci el konut satışının artması inşaat sektörüne aktarılmak istenen ‘can suyunun’ gerçek hedefine ulaşması anlamını taşıyor.

Devam eden projeler kapsamındaki arzın karşılanması olarak değerlendirdiğimiz satışlar, sektördeki finansal dengelerin yerine oturmasını sağlamaktadır. Dolayısıyla birinci el konut satışı olarak sektöre aktarılan krediler; inşaat firmalarının banka kredilerinin kapatılmasında, yaklaşık 250 yan sektörden kullanılan mal ve hizmet alımında, gerçekleştirilen konut üretiminde istihdam edilen çalışanlara aktarılıyor ve vergi gelirlerini artırıyor.

Kısaca birinci el konut için verilen kredi birçok sektörde çarkların dönmesini sağlıyor. Ancak Türkiye ekonomisinin tekrar eski gücüne kavuşması ve çarkların dönmesi için kamu bankaları vasıtasıyla devletin yaktığı kıvılcımı, aleve dönüştürmek için özel bankalar ve firmaların da destek vermesi gerekir” şeklinde özetledik.

27 milyar lira kullandırıldı

Kamu Bankaları tarafından Ekonomik İstikrar Kalkanı hamlesi ile birlikte hayata geçirilen Bireysel Temel İhtiyaç Desteği Kredisi kapsamında bugüne kadar 4,5 milyondan fazla vatandaşımıza toplam 27 milyar TL tutarında kredi tahsisi yapılmıştır.

Kamu bankaları ortalaması 6 bin TL

Bireysel Temel İhtiyaç Desteği Kredisi başvurusunda bulunan vatandaşlarımızın %86’sına kredi kullandırılmış olup kişi başına kullandırım ortalaması 6 bin TL tutarındadır.

Diğer taraftan kredi başvurusunda bulunanlardan;

– Hanehalkı geliri 5.000,-TL üstünde olanların,
– Eşlerden yalnızca birine krediye başvurma hakkı verilmesinden ötürü çift olarak başvuranlardan birisinin,
– Kredi Yurtlar Kurumu’ndan halen burs alan öğrencilerin,
-Ekonomik İstikrar kalkanı kapsamında yardım ve desteklerden istifade etmiş olanların,
Kredi talepleri olumlu sonuçlandırılamamış ve bu kapsamdaki vatandaşlarımıza başvuru yapılan banka tarafından SMS ile bilgi verilmiştir.

Bilgi verildi

Bu süreçte aynı amaçla birden çok kamu bankasına başvuruda bulunmuş olan vatandaşlarımızın kredi başvurusu, bir bankamızca sonuçlandırılmış olup vatandaşlarımız değerlendiren banka tarafından SMS ile bilgilendirilmiştir.

Yol aranıyor

Tüm bunlarla birlikte; açık takip borcu, protestolu çek ve senet borcu bulunan vatandaşlarımızın bireysel ihtiyaç desteği kredisi taleplerinin karşılanması, hukuki kısıtlar ve diğer düzenlemeler nedeniyle mümkün olmamakla birlikte yapılmış olan başvuruların bir kısmıyla ilgili çözüm imkanları için çalışmalarımızı sürdürüyoruz.

Üç kamu bankası tarafından yapılan ortak açıklama şu ifadelere yer verildi:

Bugün Odalar Borsalar Birliği Başkanı M. Rifat Hisarcıkloğlu’nun sosyal medya üzerinden; Kamu Bankalarına yönelik haksız ve gerçek dışı eleştirileri olmuştur.
Tam mesai ile çalışan kamu bankaları olarak, ülkemizin virüs salgını ile ilgili finansal mücadelesine özveri içerisinde kesintisiz destek vermekteyiz.
Kamu bankaları olarak, iş tutuşumuzla örtüşmeyen eleştirileri kabul etmediğimizi kamuoyuna saygı ile duyururuz.

Ne olmuştu?

Hisarcıklıoğlu attığı bir twitte bankaların ipe un serdiğini söyleyerek işletmelerin zor durumda kaldıklarını ileri sürmüştü.

İşte o twit:

Türkiye istatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre, ipotekli konut satışları Temmuz’da yüzde 57 azalışla 13 bin 64 olurken, Ocak-Temmuz döneminde yüzde 58.7 daralmayla 95 bin 949 düzeyinde gerçekleşti.

Toplam konut satışları içinde ipotekli satışların payı Temmuz’da yüzde 12.8, Ocak-Temmuz döneminde 15.8 olarak belirlendi. Temmuz’da diğer satış türleri sonucunda 89 bin 172 konut, yılın yedi ayında 512 bin 83 konut el değiştirdi. Temmuz’da ilk defa satılan konut sayısı yüzde 32.4 azalarak 38 bin 931 olurken, toplam konut satışları içinde ilk satışın payı yüzde 38.1 olarak belirlendi.

İnşaat maliyetleri geriledi

İşçilik ve malzeme ayrımında inşaat maliyetlerindeki değişimleri ölçen inşaat maliyet endeksi Haziran’da bir önceki aya göre yüzde 0.79 gerilerken, geçen yılın aynı ayına göre yüzde 21.10 artış gösterdi. TÜİK verilerine göre Haziran’da bir önceki aya göre malzeme endeksi yüzde 1.23 düştü, işçilik endeksi yüzde 0.22 arttı. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası konut fiyat endeksi (KFE) verilerini açıkladı.

Buna göre Türkiye’deki konutların gözlemlenebilen özelliklerinin zaman içinde kontrol edilerek, kalite etkisinden arındırılmış fiyat değişimlerini izlemek amacıyla hesaplanan KFE, Haziran’da bir önceki aya göre yüzde 0.74 artarak 111 oldu. Geçen yılın aynı ayına göre yüzde 1.72 artan KFE, bu dönemde reel olarak yüzde 12.10 azaldı.

Üç büyük ilin konut fiyat endekslerindeki gelişmeler değerlendirildiğinde, Haziran’da bir önceki aya göre İstanbul, Ankara ve İzmir’de sırasıyla yüzde 0.11, yüzde 0.84 ve yüzde 0.56 artış gözlemlendi.

Üç ay aranın ardından Temmuz’da yeniden 100 bin bandını aşan konut satışlarının talebin halen canlı ve istekli olduğunu gösterdiğine dikkat çeken sektör temsilcileri, kamu bankalarının öncülüğünde başlayan faiz indiriminin bayram tatiline rağmen Ağustos’ta konut satışlarını hareketlendirdiği, satışa ise eylül sonrasında yansıyacağı görüşünde.

İnşaat sektörünün canlanması genel talep koşullarına da bağlı olduğuna dikkat çeken ekonomistler ise, konut sektörünün toparlanmasının sadece kredi faizlerinin düşürülmesiyle sağlanamayacağı görüşünde.

İyileşmenin daha uzun vadede olacağına işaret eden ekonomistlere göre özellikle stokta biriken yapılar için inşaat firmalarının da aktör olarak yer alacağı ve riski paylaşacağı ödeme yöntemlerinin geliştirilmesi gerekli.

“Resesyon olmaz”

Kırıkkale Üniversitesi İİBF Ekonometri Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Harun Öztürkler, konut satışlarındaki azalmanın Türkiye’de konut stokundaki belli ölçüdeki doygunluk ve konut talebinde reel gelirdeki azalmadan kaynaklı gerileme ile açıklanabileceğini ifade etti.

Bu sorunu aşmak üzere kamu bankaları öncülüğünde başlayan faiz indirimi ve vade uzatmalarının etkisinin, konut üreticilerinin maliyetlerindeki artışı konut fiyatlarına yansıtmaları sonucunda sınırlı kaldığını belirten Öztürkler, “Bu durum, temel iktisadi kabullerden olan, konut talebinin faiz duyarlılığının yüksek olması olgusunun geçerliliğini yitirmesine neden oluyor, öte yandan, bu yılın ilk yarısında, konut satışlarındaki azalmayı, belli ölçüde yerel seçimlerin yarattığı belirsizlik etkisi ile de açıklamak olanaklıdır. Yılın üçüncü çeyreğinde, reel GSYH büyümesinin pozitif olması ile resesyondan çıkılmasının, konut talebinde yeniden canlanma getirmesi olası.”

Yabancıya satış patladı

Yabancıya konut satışlarında ise artış sürdü. Temmuz’da yabancılara konut satışı yüzde 46.7 artışla 4 bin 192 olurken, Ocak-Temmuz döneminde yüzde 64.5 artışla 24 bin 144’e ulaştı. İstanbul, yabancıların konut alırken tercih ettiği iller arasında ilk sırasını korudu. Yabancıların İstanbul’dan konut alımı, Temmuz’da geçen yılın aynı ayma göre yüzde 99.1 artışla bin 903 olurken, yılın ilk yedi ayında yüzde 118 artışla 10 bin 806’ya ulaştı. Temmuz’da ülke uyruklarına göre en çok konut satışı Irak vatandaşlarına yapıldı.

TÜİK verilerine göre, Temmuz’da Irak vatandaşları Türkiye’den 734 konut satın aldı. Irak’ı 464 konut ile Iran izledi. Yılın ilk yedi ayında ise Irak vatandaşlarına yapılan konut satışı yüzde 58.3 artışla 4 bin 71’e, Iran vatandaşlarına yapılan satış yüzde 110.8 artışla 2 bin 666’ya ulaştı. Toplam yabancıya satışlar içinde Iraklıların payı yüzde 16.7, İranlıların payı yüzde 10.9 oldu.

Yabancı yatırımcıların uzun vadede sektöre can suyu olduğuna dikkat çeken sektör temsilcileri, satışlardaki hareketliliğin önümüzdeki aylarda da süreceği görüşünde. İstanbul inşaatçılar Derneği (İNDER) Yönetim Kurulu Başkanı Nazmi Durbakayım, Türkiye’nin güvenilir ve istikrarlı ülkeler statüsünde olduğunu gören yabancı yatırımcının konut alimim sürdürdüğünü kaydetti. Durbakayım, artış trendinin yıl boyunca devam etmesini beklediklerini dile getirdi.

Toplam ciro yüzde 12.3 arttı

Sanayi, inşaat, ticaret ve hizmet sektörleri toplamında takvim etkilerinden arındırılmış ciro endeksi, Haziran’da geçen yılın aynı ayına göre yüzde 12.3 artışla 193.2 oldu. Takvim etkisinden arındırılmış verilerle sanayi ciro endeksi Haziran’da geçen yılın aynı ayına göre 13.9, ticaret ciro endeksi yüzde 15.1, hizmet ciro endeksi yüzde 22.4 oranında artarken, inşaat sektöründe ciro yüzde 26.8 azaldı.

TÜİK geçen hafta perakende ticaret sektöründe farklı tür ve büyüklükteki girişimlerin satışlarını aylık olarak ölçen perakende satış endekslerini de açıkladı. Buna göre takvim etkisinden arındırılmış sabit fiyatlarla perakende satış hacmi Haziran’da geçen yılın aynı ayma göre yüzde 1.2 azalışla 113.9, cari fiyatlarla perakende ciro Haziran’da yüzde 14.6 artışla 182.5 oldu.

İstanbul Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Murat Şeker, Haziran’daki ciro endeksi artışının mevsim etkilerinden kaynaklandığını vurgulayarak, veriler mevsim ve takvim etkileri arındırıldığında toplam ciro, sanayi ve inşaat alanında azalmanın ticaret ve hizmetlerde ise 0.10,7 bandında bir artış gözlendiğini kaydetti. Şeker, “Perakende satış hacminde ise bir yıl önceye göre azalma izleniyor, önceki aya göre bir artış olsa da genel olarak talepte artış ivmesinin yakalandığını göstermiyor” dedi.

TÜİK ve TCMB işbirliği ile yürütülen tüketici eğilim anketi sonuçlarından hesaplanan mevsim etkilerinden arındırılmış Tüketici Güven Endeksi, Ağustos’ta bir önceki aya göre yüzde 3.1 artışla 58.3 oldu. Ağustos’ta bir önceki aya göre; gelecek 12 aylık döneme ilişkin hanenin maddi durum beklentisi yüzde 1.1 artışla 77.8, genel ekonomik durum beklentisi yüzde 1.2 artışla 74.3, tasarruf etme ihtimali endeksi yüzde 13.1 artışla 22.7 oldu.

Zorunlu karşılığa kredi kriteri

Zorunlu karşılıkları finansal istikrarı destekleyecek şekilde makro ihtiyati bir araç olarak daha esnek ve etkin kullanmaya başlayan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), geçen hafta zorunlu karşılık oranı ve zorunlu karşılıklara ödenen faiz-nema uygulamasında değişikliğe gitti. 9 Ağustos’tan itibaren geçerli olmak üzere 20 Ağustos itibarıyla yürürlüğe giren yeni uygulamayla kredi büyümesi yüzde 10 ile yüzde 20 arasında (referans değerler) olan bankalar için TL zorunlu karşılık oranları 1 yıl ve 1 yıldan uzun vadeli mevduat/katıhm fonu (yurtdışı bankalar mevduatı, katılım fonu hariç ) ile 3 yıldan uzun vadeli diğer yükümlülükler hariç (yurtdışı bankalar mevduatı, katılım fonu dahil) tüm vade dilimlerinde yüzde 2 olarak uygulanacak. Ayrıca mevcut durumda Türk lirası cinsinden tesis eriyen zorunlu karşılıklara uygulanan yüzde 13 faiz/nema oranı, kredi büyümesi referans değerler arasında gerçekleşen bankalar için yüzde 15, diğer bankalar için yüzde 5 olarak dikkate alınacak. Yeni yöntemle; kredi büyüme oranları her zorunlu karşılık döneminde hesaplanacak, büyüme oranları referans değerler arasında kalan bankalar takip eden üç ay boyunca ilgili zorunlu karşılık oranları ve faiz/nema oranlarına tabi olacak.

Yeni uygulamayla ilk aşamada piyasaya yaklaşık 5.4 milyar TL ve 2.9 milyar dolar karşılığı altın ve döviz likiditesi verilmesi bekleniyor.

“Her bankanın risk algısı var”

Prof. Dr. Murat Şeker, TCMB’nin bankaların piyasaya yeterince kredi aktaramadığını düşünerek zorunlu karşılıklarda indirime gittiğini, ancak piyasaya likidite akışı olmasına rağmen dövizde yükseliş başladığını vurguladı.

Zaten borçlarını ödemekte zorlanan firmalarla karşı karşıya olan bankaların yeni kredi imkânlarını ne derece sunacağının da şüpheli göründüğüne dikkat çeken Şeker, “Her bankanın bir risk algısı ve planlaması var. Kredi verme yeterliliğinin yükselmesi mutlaka kredi vereceği anlamına gelmez. Burada sadece kamu bankalarında böyle bir durum söz konusu olabilir ki, bu da gelecekte başka problemlerin açılmasına neden olabilir. Eğer kamu bankaları bu kredi serbestiyetinden hareketle kredi kullanımında etkin davranmazsa önemli görev zararlarıyla karşılaşılacaktır ki bu geçmişte de rastlanılmış bir durumdur” dedi.

Marmara Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Burak Arzova, TCMB’nin bankalarca tutulan zorunlu karşılıklara ilişkin uygulamasının para politikası uygulamasında dünyada pek görülmediğini vurguladı. Uygulamayla Haziran ayı esas alınarak kredilerini yüzde 10 ile yüzde 20 arasında artırmış olan bankalara hem zorunlu karşılıkları daha az tutmalarına imkan tanındığını hem de TCMB’ye park edilecek paraya daha yüksek faiz ödeneceğini belirten Arzova, şunları kaydetti:

“Hangi bankalar kredilerini artırdığına baktığımızda karşımıza kamu bankaları çıkıyor. Bankalar arasında kamu ve diğer diye bir ayrıma gidilmiş durumda. Kredi hacmini artırmamış olan bankalar yeni uygulama ile cezalandırılıyor. Oysa burada sorulması gereken ‘Kamu bankaları kredi hacmini nasıl artırıyor, özel bankalar neden artırmıyor’ olmalı ve çözüm buna göre üretilmeliydi. Şirketlerin daha önceden aldıkları ve bir kısmı için henüz yapılandırılmamış krediler var. Bunların ertelenmiş ödemeleri hala ortada dururken, verilecek yeni kredilerin batık kredi olma ihtimali çok yüksek, öncelikle yapılması gereken geniş kapsamlı bir borç yapılandırması ile piyasa vadesinin yeniden oluşması için ekonomik hayatın dönmesine imkan tanımak ve talep artışını beklemek olmalıydı.”

KONUNUN UZMANLARI NE DİYOR?

Nazmi Durbakayım
İNDER Yönetim Kurulu Başkanı
“Satışlara hareket geldi”

Konut satışlarını artıracak en önemli iki unsur konut kredi faizi ve alternatif yatırım araçlarının durumu. Kamu bankalarının faiz indirimi ile birlikte vadeyi uzatması konut satışlarına bir hareket getirdi. Ancak ilginin satışa dönmesi için eylül sonrasını bekliyoruz. Bu kapsamda aylık bazlı satışların 100 bini aşmasını ve bir milyon adetlik seviyeyi aşmayı hedefliyoruz. Buna karşın inşaatçıların mevcut talebin yetersizliğinden dolayı yeni projelere başlamaması, stok olarak tanımlanan konutların eritilmesi için zemin hazırlamıştır. Piyasanın düzelmesi için elinden geleni yapan inşaatçılar, bu noktada devreye girerek fiyatları sabit tutmak için elinden geleni yapmaktadır. Bu süreci sağlıklı atlatmak için beklentimiz kamu bankalarının yaptığı faiz indirimine özel bankaların da destek vermesidir.

Tahir Tellioğlu
İnşaat Müteahhitleri Konfederasyonu (İMKON) Genel Başkanı
“Bu dönem fırsata çevrilmeli”

Talebin bir süredir ertelendiği konut sektöründe, yaz tatilinin son evresinde hareketlenme gözlendi. Konut satışlarının daralmasında, talebin ertelenmesinde en önemli faktörler arasında paraya ulaşmaktaki güçlük yer alıyordu. Konut kredisi faiz indirimleri, Ağustos’ta bir hareketlenme getirdi. İndirimlerin etkisiyle sonbaharda konut satışlarında toparlanma bekliyoruz. Şunu da hatırlatalım; son bir yıldır doğrudan veya dolaylı olarak inşaat sektöründe maliyet artışı yüzde 60-65. Bunun konut fiyatlarına yansıması ise yüzde 10 bile değil. Dolayısıyla ihtiyacı olan konut alıcılarının, bir an önce konutlarını almalarında fayda var. Sektörde, ihtiyaç duyulan, zorunlu ve zaruri dilim satıldıktan sonra, yeni maliyetlerin yansıtılacağı ve maliyetlerle üretilecek konutlar aynı fiyata satılmayacak. Bu dönem fırsata çevrilmeli.

Prof. Dr. Burak Arzova
Marmara Üniversitesi Öğretim Üyesi
“Sektörün canlanması genel talebe bağlı”

Mevduat ve kredi faizlerinde gelinen nokta konut alımlarını ilk defa alacaklar için cazip kılarken, konuta yatırım yapıp kira geliri alacaklar için hala cazip olmaktan uzak tutuyor. 0 nedenle konut satışlarında kısmi de olsa iyileşme göreceğiz. Ancak stoklar erimeye başlayınca yeni yapılacak konutlar hem daha maliyetli olacak. Halkın alım gücündeki düşme ve ekonomik aktivitenin yavaşlaması nedeniyle, müteahhitler yeni konut yapımına eskisi kadar istekli olmayacaklar. Genel talep koşullarında canlanma olmadan inşaatta bir canlanma olmayacağını düşünüyorum Dünya negatif faiz ortamında. Bu ortam TCMB için faiz indirimi anlamında çok uygun bir alt yapı oluşturuyor, toplantısından beklentim 250 baz puan daha yapılması yönünde.

Prof. Dr. Harun Öztürkler
Kırıkkale Üniversitesi İİBF Ekonometri Bölümü Öğretim Üyesi
“Donuk kredi sorunu artar”

TCMB’nin zorunlu karşılıklar ile ilgili düzenlemesini, parasal aktarımın kredi kanalını kullanma çabası olarak değerlendirmek mümkün. Zorunlu karşılıkların kredi büyümesi ile ilişkilendirilirken kredi türü ayrıştırmasının yapılmaması, bankanın hem tüketim hem de yatırım harcamaları için finansmana erişimde sorun olduğunu düşündüğüne işaret ediyor.

Yeni zorunlu karşılık rejiminin yüksek kredi büyümesi durumunda bankaya önemli bir maliyet/ kar avantajı sağlamasının bankaları doğal olarak daha riskli krediler vermeye yönlendirecek. Bu durum ise bankacılık sektöründe donuk/geri ödenmeyen/tahsili şüpheli krediler sorunlarının artmasına neden olacak. Kamu bankaları için bu sorun, görev zararı yoluyla bütçe yükü anlamına gelirken, özel bankaların daha sonraki dönemlerdeki kredi kapasitelerinin olumsuz etkilenmesi anlamına gelecek.

Prof. Dr. Murat Şeker
İstanbul Üniversitesi Öğretim Üyesi
“Konutta tam iyileşme uzun vadede görülecek”

İstatistiklere bakarken, toplam konut satışlarından ziyade ipotekli satış verilerine dikkat çekilmeli. Konut sektörünün toparlanması sadece kredi faizlerinin düşürülmesiyle sağlanamıyor. Uzun vadeli borçlanmaya yönelik davranışta bir azalma gözleniyor. Ekonomi aynı zamanda davranışsal bir bilimdir. Beklentiler önemlidir. Eğer tüketiciler ekonomideki kırılganlığı fark ediyor ve kişisel yaşamında hissediyorsa borçlanmadan kaçınıyor. Ya da bazı harcamalarını erteliyor. Özellikle stokta biriken yapılar için inşaat firmalarının da aktör olarak yer alacağı ve riski paylaşacağı ödeme yöntemlerinin geliştirilmesi gerekli. Merkez Bankası’nın faizi düşürme politikasına devam edeceğini düşünüyorum. Yılsonuna kadar 2-4 puan arası faiz indirimi öngörüyorum.

Hülya Genç Sertkaya – Para

Türkiye’de konut kredilerinin Tüketici Yasası’ndan kaynaklanan uygulamalar nedeniyle sabit faizli olduğunu dile getiren Aydın, “Enflasyona Endeksli Konut Kredisiyle enflasyonda gelecekte düşüş bekleyen ve alımını erteleyen müşterilerin taleplerini öne çekmek istedik. Bunu yaparken Türkiye’deki mevcut konut üreticilerinin hal-i pürmel­alini de iyi bildiğimiz için onlara bir katkı olmasını istedik.” diye konuştu.

Aydın, bu ürünün sektöre de sunulacak bir katkı manasına geldiğini kaydederek, çünkü müteahhitlerin bankaların iş ortağı olduğunu, üretilen veya üretimi sunulan konutların satılması gerektiğini bildirdi.

Hareketli bir sistem

Talebi nasıl artıracaklarını düşünerek bu ürünü öne aldıklarını aktaran Aydın, “Gelecekte enflasyonun düşeceğini hepimiz biliyoruz. Göstergeler bunu doğruluyor. Enflasyona Endeksli Konut Kredisi’nde faiz oranı son açıklanan TÜFE’ye bankamızca belirlenen aylık 0,19 marjın eklenmesiyle hesaplanacak. Örneğin gelecek ay enflasyon yüzde 12 oldu. Aylık yüzde 1’e geliyor. Buna 0,19 ekliyoruz. Demek ki kullanacağımız faiz oranı yüzde 1,19. Bugün kaç? Diyelim ki yüzde 20. Aylık yüzde 1,67. Gelecekte enflasyon daha aşağı ineceği için fiyat aşağı yönlü hareket edecek.” ifadelerini kullandı.

Enflasyon oranı düştükçe oranın aşağı yönlü düşeceğini dile getiren Aydın, şu anda bankanın 3 ayrı konut kredisi sunduğunu, genel kullanılan konut kredisi oranının aylık 1,69 olduğunu dile getirdi.

Aydın, şunları kaydetti:

“Bu yeni ürünümüzde ise şu anda 1,69’un biraz üstünde gibi bir fiyat çıkıyor. Ama gelecekte faizlerin ve enflasyonun aşağı yönlü hareket edeceğini düşünüyorsanız bu ürün sizin için avantajlı hale geliyor. Diğerinde faiz sabit. Demek ki bu yaptığımız ürün bir değişken faizli oluyor, enflasyona endeksli oluyor, gelecekteki paranın maliyetindeki olumlu seyir tüketiciye yansıtılacağı için biz bunu yapmış oluyoruz.”

“Fiyatların aşağı yönlü seyrettiği dönemde tüketici lehine”

Hüseyin Aydın, ürünün diğer konut kredilerinden farklı yönleri olup olmadığına dair bir soru üzerine, Tüketici Yasası’ndan dolayı bir üst maliyet belirlenmesi gerektiğini ve kendilerinin de onu belirlediklerini söyledi.

Kendilerinin genel olarak 10 yıl vadeli ürün ortaya koyduklarını anımsatan Aydın, sabit fiyatlıda da enflasyona endeksli üründe de vadelerin bu şekilde olacağını bildirdi.

Aydın, sözlerini şu şekilde sürdürdü:

“Enflasyona Endeksli Konut Kredisi’nde faiz oranı son açıklanan TÜFE’ye bankamızca belirlenen aylık 0,19 marjın eklenmesiyle hesaplanacak. Ziraat Bankası’nın bugün 120 ay vadeli 500 bin lira üstü bir kredi için uyguladığı aylık faizi yüzde 1,69. Ancak Enflasyona Endeksli Konut Kredisi’nde oran şu anda yüzde 1,75’e denk geliyor. Birisi 1,69, diğer yüzde 1,75. Bu krediyi neden alayım sorusu akınıza gelebilir? Siz gelecekte 10 yıl boyunca enflasyonun aşağı yönlü olacağını düşünüyorsanız burada ödediğiniz maliyet değişecek.

Ancak diğerinde yüzde 1,69 sabit kalacak. 1,69’dan vazgeçme şansınız var mı? Var. O zaman yüzde 2 kapatma komisyonu ödüyorsunuz. Demek ki fiyatların aşağı yönlü seyrettiği dönemde tüketici lehine bir ürün üretmiş oluyoruz. Böyle bir ürüne sahip olduğunuzda bir daha kapama komisyonu ödemiyorsunuz. Bunu yılda 2 defa güncelleyebiliyorsunuz; 6 ay ve 12 ay sürelerinde.”
Aydın, kredi oranını isteyen müşterilerin 6 ayda, isteyenlerin de 12 ayda bir yeni orandan hesaplanmasını isteyebileceklerini bildirdi.

“Konut değerinin yüzde 80’ine kadar kredi imkanı”

Aydın, Tüketici Yasaları’nın belirttiği durumlar dışında kesinti uygulamadıklarını belirterek, bu krediden diğer sabit kredi türüne de geçilebildiğini, herhangi bir komisyon, masraf uygulamasının olmadığını söyledi.

Normal konut kredilerinde yaptıkları gibi evin ekspertiz değerinin yüzde 80’ine kadar olan kısmına kredi verebileceklerini dile getiren Aydın, sadece cüz’i bir ekspertiz masrafı olduğunu bildirdi.

‘Alınacak ev sıfır da ikinci el de olabilir’

Aydın, söz konusu kredide şu an banka olarak vadeyi 120 ay olarak belirlediklerini ancak talep edilmesi durumunda vadenin 140 aya kadar çıkarılmasının değerlendirilebileceğini dile getirdi.
Aydın, sadece konutun kendi ekspertiz değerinin teminat olarak kabul edildiğini ve bunun dışında başka bir teminat alınmadığını bildirdi.

Enflasyona Endeksli Konut Kredisi kapsamının konutun sıfır ya da ikinci el olmasından etkilenmediği aktaran Aydın, “Enflasyona Endeksli Konut Kredisi ile alınacak ev sıfır da ikinci el de olabilir. Proje bazındaki konut için de olabilir. Bunu da finanse ediyoruz.” ifadesini kullandı.

“Beklentilerimiz enflasyonun aşağı yönde seyretmesi yönünde”

Aydın, enflasyonun yukarı yönlü hareketinde yasal koruyucu bulunduğunu ve ilk müşteriyle temas kurunca bunun müşteriyle çok iyi paylaşılması gerektiğini belirterek, “Diyelim ki her şey ters gitti, petrol fiyatları ve kur da başka bir şey oldu. Bu hayatın içinde olan bir şey. Burada gidebileceği, azami ödeyebileceği miktarı belirliyoruz. Bugün ilan ettiğimiz bu üründe faiz oranı yüzde 1,75’e geliyordu. Bu hesaptan hareket ederseniz azami yüzde 2,15’e geliyor. Yüzde 2,15’in yıllık basit faizi yüzde 25 küsura geliyor. Bir koruma bariyeri var. Bu çok önemli bir şey.” ifadelerini kullandı.

“Son bir kaç aydır gördüğümüz gibi bundan sonra da enflasyon aşağı yönlü olacak. Beklentimiz bu yönde.” diyen Aydın, gelecekte sabit faiz oranlarının aşağı gelmesini beklemeden, bugün konut fiyatları daha uygun iken tüketicilere şimdiden haber verdiklerini söyledi.

“Ciddi bir talep bekliyoruz”

Hüseyin Aydın, Enflasyona Endeksli Konut Kredisi uygulamasını bugün deklare ettiklerini ve hemen bugün başvuruları almaya başladıklarını kaydetti.

Diğer bankaların da söz konusu kredileri sağlayabileceğine işaret eden Aydın, “Bizim bildiğimiz 2 kamu bankası da bizden sonra bu ürünü kamuoyu ile paylaşacaktır. Ben öyle biliyorum, onlar da hazırlık yapıyorlar.” dedi.

Piyasada bir konut talebi birikmesi olduğuna ve konut alımı için “zamanın geldiğine” dikkati çeken Aydın, şunları kaydetti:

“Bu vesileyle izah edeyim. Türkiye’de yılda 1 milyon 300 bin adet konut satılıyor. Bunun yüzde 35-40’lık bölümü krediyle yapılıyor. Krediyle yapılan kısmı yaklaşık 200 milyar lira. Şu anda 185-190 milyar lira civarında. Bunun yüzde 27’lik bölümü yani 50 milyarlık kısmını biz yapmışız. Son dönemde konut kredisi talebinde bir düşme var. Yani toplam stokta bir düşme varmış 5 milyar lira kadar. Ama biz Ziraat Bankası olarak 1,5 milyar artıdayız.

Toplam kredi hacminin bankacılık sektörü bilançosunda konut kredilerinin artacağını hem de Ziraat Bankası’nın 50 milyar civarında olan toplam kredi hacminin yıl sonuna kadar yaklaşık 55 milyara kadar ulaşacağını düşünüyoruz. Ciddi bir talep bekliyoruz.”

‘Türkiye’de sorunlu kredilerin toplam krediye oranı yüzde 4’

Aydın, ticaret savaşları, gümrük duvarları, para birimi fiyatlamaları gibi ekonomik ve politik gelişmeler açısından seyredilen oyunlara bakıldığında, herkesin kendi malını satmanın peşinde olduğunun görüldüğünü söyledi.

Aydın, Türkiye’nin artık küresel bir oyuncu olduğuna değinerek, “Sadece bizim iyi olmamız yetmiyor. Bazı şeyleri yapabilmek için dünyanın da iyi olması gerek. Yoksa arkadaşımız, komşumuz grip olunca bize de bulaşabiliyor. Dünya da eskisi kadar hızlı büyüyemiyor, biraz daha yavaş büyüyor. En büyük ekonomi partnerimiz Avrupa Birliği’nde de işler çok hızlı gitmiyor. Biz de çok hızlı büyüyen bir ülkeydik. Bu kadar hızlı büyürken, ani fren yaptığımızda ne olacağını hepimiz biliyoruz. Biz bunu normal seviyeye çektik ve daha yavaş büyümeyi sağladık.” ifadelerini kullandı.

Daha yavaş büyümeden en çok KOBİ’lerin etkilendiğini vurgulayan Aydın, 2016’nın son çeyreğinden başlayarak Nefes Kredisi, KOBİ Değer Kredisi ve Ekonomi Değer Kredisi gibi çok sayıda paket çıktığını anlattı.

Aydın, şu ana kadar hazırlanan paketlerin ağırlıklı olarak KOBİ’ler için yapıldığına işaret ederek, sonuncusunda ise KOBİ’lerin dışında büyük firmaların da sisteme dahil edildiğini, bunun yumuşak geçişi temin ettiğini dile getirdi.

Atılan adımlarda zamanlamanın doğru olduğunu belirten Aydın, şunları kaydetti:

“Zamanlama doğru. Başarılı olduk. Türkiye bu süreci hep beraber doğru yönetti. Biz de KOBİ’ler de tüketiciler de kazandı ve bir noktaya kadar geldik. Artık sadece İstanbul için, ya da Marmara Bölgesi için üretmek yetmiyor. Hatta sadece Türkiye ve komşular için üretmek de yetmiyor. Talep önemli bir unsur. Bizim kredi verme işimiz de talebe bağlı bir olay. Önce krediyi talep eden olacak. Hiçbir ülke ve ekonomi yönetimi, mücbir sebep olmaksızın küçülmek istemez.

2008 krizinde hem ABD Merkez Bankası (Fed) hem Avrupa Merkez Bankası (ECB) piyasayı hem likidite, hem vergi indirimleri hem de sıkıntıya girenleri konsolide ederek ekonomiyi ayakta tutmaya çalıştı. Bizim bu ülkede yaptıklarımız da benzer şeyler. Bunu yaparken bankacılık sektörü kredi kalitesi normal devam etti. Hala hayret ediyorlar, ‘Bütün bunlardan sonra Türk bankacılık sisteminin aktif kalitesi nasıl olacak?’ diye… Bütün hesap kitap ortada, Türkiye’de sorunlu kredilerin toplam krediye oranı yüzde 4’ler civarında, ‘yüzde 10 olacak’ diyorlardı.”

“TÜFE’ye dayalı mevduatta vade 180 güne geldi”

Hüseyin Aydın, bugüne kadar Türk bankacılık sistemindeki 17 bankanın KOBİ Değer Kredisi ile 125 bin KOBİ’ye 50 milyar liralık kredi verdiği bilgisini verdi.

Cirosu 25 milyon liraya kadar olan firmalara azami 5 milyon lira kredi verildiğinden bahseden Aydın, bu rakamın cirosu 25-125 milyon düzeyinde olanlarda azami 20 milyon, 125 milyonun üzerinde bulunanlarda azami 50 milyon lira olduğunu bildirdi.

Aydın, “Ekonomi Değer Kredisi Paketi 25 milyar lira büyüklüğünde. KOBİ’lerimize 20 milyon liraya, KOBİ dışı firmalara 50 milyon liraya kadar kredi kullandırabileceğiz.” ifadesini kullandı.
Kullandırılacak kredilerde 36 aya kadar faiz oranının Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE)+4 olduğunu, bunun bugün itibarıyla karşılığının yüzde 22,71 seviyesinde bulunduğunu anlatan Aydın, şunları söyledi:

“48 aya kadar olan vadelerde faiz oranı TÜFE+4,5 düzeyinde. Bunun da bugünkü karşılığı yüzde 23,50 civarında. Enflasyona endeksli fiyatlama ile hem pasif hem aktif, uzun vadeli proje finansmanlarının TL cinsinden fiyatlanmasının antrenmanını yapıyoruz. Çok yakın bir zamanda orta ve uzun vadeli yatırım kredilerinin TL fiyatlanması diye bir sorun bir daha Türk bankacılık sisteminde olmayacak. Sadece mevduata başlayalı bir kaç ay oldu ama şu anda Ziraat Bankası’nın TÜFE’ye dayalı mevduatında, tutar olarak 15 milyar civarında, vade 180 güne geldi. Daha yeni başladık. Değişken faiz çıpa haline dönüştü. Sektörün diğer oyuncuları da bunu yaptığı için… İyi ki öbür bankalar var, iyi ki Ziraat Bankası var.”

“Bankacılık sistemimiz kredi talebini karşılayacak düzeyde”

Hüseyin Aydın, Kredi Garanti Fonu’nun (KGF) bir kredi değil, teminat düzeneği olduğuna dikkati çekerek, Hazine destekli KGF kefaleti kapsamında kullandırılan kredilerde yüzde 2 kefalet komisyonu dışında hiçbir masraf alınmayacağını vurguladı.

Şu anda KGF’nin limitlerinin yeterli olduğunu belirten Aydın, şu anda teminatla ilgili herhangi bir sıkıntının bulunmadığını dile getirdi.

Aydın, bankacılık sektörünün ilk beş ayına ilişkin de değerlendirmelerde bulunarak, bankaların birer ticarethane olduğunu ve ülkenin genel ticaretinin içinde yer aldıklarını söyledi.
Bankaların tek başlarına ticareti kurmadıklarını vurgulayan Aydın, “Ülke büyüyecek ki biz de kredi verelim. Kredi vereceğiz ki ülke büyüsün. Birbirleriyle iç içe geçmiş durumda. Bir ülkenin ekonomisinin güçlü olup olmadığına karar vermek için neye bakarsınız? Kişi başına milli gelire, toplam milli gelire, sanayinin gelişmesine ve bankacılık sektörünün gelişimine bakarsınız. Türkiye’de kredi talep edenlerin taleplerini karşılayacak güçte, kuvvette ve kudrette bir bankacılık sektörü var. Türk bankacılık sistemi sağlıklıdır ve güçlüdür.” diye konuştu.

Aydın, Türk bankacılık sektörünün sermaye yeterlilik rasyosunun dünyada kabul görmüş yüzde 8’in en az yüzde 50 üzerinde, yüzde 14,7 civarında bulunduğuna dikkati çekti.
Türk bankacılık sektörünün krediyi yurt içindeki fonlar ve yurt dışından sağladığı fonlardan verebildiğini söyleyen Aydın, şöyle devam etti:

“Türk bankacılık sistemi yurt dışından aldığı kredi ve sendikasyonların tamamını zamanında geri ödemiştir. Halen Türk bankaları borçlanıp bunu Türkiye’deki firmalara kulllandırabilmektedir. Nihai olarak bizim iştahımız, taleple ilgilidir. Şu anda en çok tartışılan taraf verdiğimiz kredilerden ziyade, Türk bankacılık sisteminin kredi kalitesine yönelik olmuştur. Bir bütünün hepsine bir şey olmuş gibi değerlendirmek çok yanlış. Türk bankacılık sektöründe sorunlu kredilerin toplam krediler içindeki payı zaten yüzde 4. Bununla birlikte söz konusu yüzde 4’ün içinde bizim yüzde 4’te kabul ettiklerimiz de ortadan kalkmış, tüketilmiş aktifler değil.

Teminatlı

Biz 2001 krizinden sonra teminat olarak aldıklarımız, bizde kalanlar daha sonra İstanbul’da, Bursa’da çok kıymetli yerler oldu. Muhasebesel olarak yazdığımız şey başka olsa da toplam Türkiye’nin bilançolarına hep artı olarak yansımıştır. Türk bankacılık sistemi müşterilerinin kredi talebini karşılayacak düzeydedir. Türk bankacılık sistemi, aktifi iyi yönetecek bankacılardan müteşebbistir. Türk bankacılık sisteminin teknolojik altyapısı dünyayı geçmiş durumdadır, insan kaynağı da iyidir ve iyi bir rekabet ortamı vardır. Türk bankacılık sistemi Türkiye’nin büyümesine dün olduğu gibi bugün de yarın da katkı vermeye devam edecektir. Elimizden gelen bütün gayreti gösteriyoruz. Bunun halkımızca böyle bilinmesinde yarar vardır.”

AA

Konut kredisi faiz oranlarındaki en büyük hareketlilik Ziraat Bankası’nın hafta başı itibariyle tek seferde uyguladığı 40 baz puanlık indirim oldu. Ardından gün içinde VakıfBank da Bahara Özel Kampanyalı Sarı Panjur Konut Kredisini %1.28 faiz oranı ile devreye soktu. Özel bankalar da konut kredisi faiz indirimlerine ara vermedi. Garanti Bankası, Akbank ve Anadolubank da konut kredisi faiz indirimi uyguladı.

5 bankadan faiz indirimi

KrediPazari.com araştırmalarına göre bankaların konut kredisi faiz oranları ortalaması %1.87 oldu. En düşük tabela konut kredisi faiz oranı ise %1.28’e düştü. En yüksek tabela konut kredisi faiz oranı %2.58 seviyesinde.

Güncel olarak bankalardan 150.000 TL tutarda 5 yıl vadeli konut kredisi için konut kredisi hesaplama gerçekleştirildiğinde en düşük aylık taksit tutarı 2.450 TL, sonunda yapılan toplam geri ödeme 294.300 TL’ ye karşılık geliyor.

5 Mart tarihli bankaların konut kredisi faiz oranları sıralaması şu şekilde;

Ziraat Bankası

Ziraat Bankası bu hafta başı itibariyle konut kredisi faiz oranlarında uyguladığı büyük faiz indirimi sonrası konut kredisi faiz oranlarını 120 ay vadeye dek %1.28 olarak belirledi.

VakıfBank

Standart konut kredisi kapsamında %1.75 konut kredisi faiz oranı kullandıran VakıfBank bunun yanında iki dev kampanya daha sunuyor. Dün açıklanan %1.28 faiz oranına sahip VakıfBank’ın yeni konut kredisi ürünü Bahara Özel Sarı Panjur Konut Kredisi oldu. Diğeri ise Banka Gayrimenkulü Konut Kredisi oldu. VakıfBank kendi mülkü konutların satışında hem konut fiyatlarında %20 indirim hem de 120 ay vadeye kadar %0.98 faiz oranlı konut kredisi kullandırıyor.

HalkBank

HalkBank konut kredisi faiz oranlarında geçtiğimiz hafta uyguladığı indirim sonrası kampanyalı Hesaplı Evim Konut Kredisi ürünü faiz oranlarını %1.49’a, Canım Evim Konut Kredisi faiz oranlarını %1.53’e, Dost Evim Konut Kredisi faiz oranlarını ise %1.85’e indirdi.

Kuveyt Türk

Kuveyt Türk Katılım Bankası ise konut finansmanı kar payı oranlarını 5 yıl vadeye dek %1.54,10 yıl vadeye kadar ise %1.59 kar payı oranı ile sunuyor.

Yapı Kredi Bankası

Yapı Kredi Bankası indirim sonrasında 10 yıl vadeye kadar %1.61 faiz oranı ile konut kredisi kullandırıyor.

ICBC

ICBC %2.4 konut kredisi faiz oranı kullandırsa da kampanyalı Yeni Evim Konut Kredisi ürünü kapsamında %1.62 faiz oranı ile konut kredisi sağlıyor.

TEB

TEB %2.58 ile standart konut kredisi ürünlerinden en yüksek faiz oranını sunsa da kampanyalı konut kredisi ürünü dahilinde %1.61 konut kredisi faiz oranı kullandırıyor.

Garanti

Garanti Bankası dün itibariyle konut kredisi faiz oranlarını %1.65’e düşürdü. Banka 12 ay vadeye dek %1.71, 24-120 ay ay aralığında vadelerde ise %1.65 faiz oranı kullandırıyor. 120-240 ay vade arasında ise %1.91 faiz oranı sunuyor.

İNG

İNG Bank konut kredisi ürünleri kapsamında %1.67 faiz oranı kullandırıyor. Banka konut kredisine ek sunulan sigortaların kullanılması durumunda faiz oranlarını %1.65’e kadar düşürüyor.

Akbank

Akbank 120 ay vadeye kadar %1.67 konut kredisi faiz oranı sunuyor.

Pelin Akay-kredipazari.com

Gazete Habertürk’ten Deniz Çiçek’in haberine göre, FETÖ bağlantılı şirketlerin kefil olduğu borçlarda da borcun asıl alacaklısı ya da diğer kefilinden tahsili yoluna da gidilebilecek. FETÖ bağlantılı şirketlerin yönetimi yeni süreçte TMSF tarafından üstlenilmiş durumda.

Kamu ihaleleri de FETÖ’ye kapandı

678 sayılı KHK, Kamu İhale Kanunu’na da değişiklik getiriyor. Buna göre, terör örgütleriyle irtibatı olduğu, belirlenen gerçek ve tüzel kişiler, doğrudan veya dolaylı veya alt yüklenici olarak ihalelere katılamayacak.

Taşınmazlar, prim borçlarına karşılık satın alınabilecek

Öte yandan başta KİT’ler olmak üzere kamu bankaları, belediyeler, il özel idareleri ve bunlara ait şirketlerin işsizlik sigortası prim borçları için düzenleme yapıldı. Taşınmazlar, borçlarına karşılık satın alınabilecek. Taşınmaz değerine göre işsizlik sigortası prim borcu, satın alma sonuçlandığında silinecek.

Hazine arazisindeki tersaneye kira yok

Hazine arazileri üzerinde bulunan tersane işletmelerinin tüm kira süreleri sıfırlanırken tersanelere, 49 yıllığına kiralama imkânı getirildi. Tersane ve yat çekek yerleri için de ecrimisil uygulanması yerine ciroların binde biri oranında kira uygulaması getirildi.