Rapordan öne çıkan başlıklar:

Toparlanma süreci başladı

Türkiye ekonomisi, pandemiye bağlı olarak Nisan ayında görülen ciddi daralmanın ardından, yılın ilk yarısının sonlarına doğru toparlanma sürecine girmiştir. İstanbul ofis pazarında genel arz 6,46 milyon m² olarak aynı seviyede kalmasına karşın, sağlıklı çalışma alanları çözümlerinin gerekliliği gereği arzın yeniden sınıflandırılması gerekirken, sosyal mesafe önlemleri doğrultusunda ofis pazarındaki temel yaklaşım; sağlık, verimlilik ve maliyet yönünden esneklik yönünde şekillenecektir Sanayi ve lojistik depo sektöründe kiralama faaliyetlerinde görülen belirgin artış, KOVİD-19 pandemisine bağlı kısa vadeli depo gereksinimleri için acil talebi yansıtmaktadır.

Faiz indirimi süreci toparlattı

Türkiye ekonomisi 1. Çeyrekte pozitif eğilime geçerek %4,5 büyüme kaydederken, mali tedbiler doğrultusunda politika faiz oranı %8,25’e düşürülmesi beraberinde sektörlerin yeniden açılmasıyla yılın ilk yarısının sonlarına doğru kısmi toparlanma sürecine girmiştir. Bunun yanı sıra, beklentiler 2020 yıl sonu ekonomisinin %5,1 daralması yönündedir.

Kiralama faaliyetleri pandeminin etkisiyle ikinci çeyrekte yavaşlasa da yılın ilk yarısında artış gösterdi

Küresel salgından kaynaklanan sert rüzgarların yanısması olarak yıl sonu ekonomik büyüme tahminlerinde düşüş yaşanacağı ve daralma kaydedileceği belirtilmesinin yanı sıra, mevsim etkilerinden arındırılmış işsizlik oranından da yıl sonuna göre artış göstermesi beklenmektedir. Öte yandan, yıl sonu enflasyonun düşen enerji fiyatları ve azalan talep doğrultusunda düşüş kaydederek tek hane olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. Bunun yanı sıra, pandemi nedeniyle ekonomideki daralma beklentisi ve Türk Lirası’nın değer kaybı, ofis pazarında da kiralama ve yatırım faaliyetleri üzerinde etkili olacaktır. Rapora göre, gelecek arza yönelik planlanan projeler önceki yıllara kıyasla oldukça kısıtlı olurken, yeni yapı ruhsatlarında belirgin bir düşüş kaydedilmiştir.

Yılın ilk yarısında yaklaşık 132 bin m2 kiralama işlemi kaydedilirken, ikinci çeyrekte, metrekare bazında anlaşmaların, %50,2’si MİA’da gerçekleşmiş olup bir önceki çeyreğe göre iki katından fazla bir oranda artış gösterirken, ofis kiraları metrekare başına ₺170 ile en yüksek İstanbul Levent bölgesindedir. Birincil kiraların kısa ve orta vadede sabit seviyede kalması beklenen raporda, birincil getiri oranlarının da kısa ve orta vadede daha az etkilenmesi beklendiği vurgulanmaktadır.

E-ticarete ve online satışlara bağlı olarak acil ve esnek depo ihtiyaçları hızlandı

KOVİD-19 küresel salgının yarattığı dalgalanmalar, ihracat ticaret hacminde bir önceki çeyreğe paralel olarak yılın ikinci çeyreğinde kaydedilen belirgin düşüşün devam etmesine neden olurken, depo alanı kiralama faaliyetleri, ikinci çeyrekte 123.987 m² olarak gerçekleşirken yılın ilk yarısındaki toplam işlem hacmi 238.546 m² olarak kaydedilmiştir.

Kiralama faaliyetlerinde önemli ölçüde gerçekleşen bu artış; geçtiğimiz yıla kıyasla işlem sayısı yerine metrekare bazında çok daha büyük işlemlerden oluşmasından kaynaklı olup, kaydedilen bu belirgin ivme; tedarik zinciri yöntemine paralel olarak KOVİD-19 pandemisine bağlı kısa vadeli depo gereksinimleri için acil talebi yansıtmaktadır.

KOVİD-19 küresel salgının yarattığı etki ile sanayi ve lojistik pazarında özellikle Mart ve Nisan aylarında üretim genel anlamda geçici olarak durdurulurken, Mayıs itibariyle toparlanma sürecine doğru girerken üretim ve dağıtım tesisleri büyük ölçüde operasyonlarına kademeli olarak devam etmişlerdir.

Fiziksel perakende dijitalleşmeye yöneliyor

Özellikle hızlı tüketim sektörü olmak üzere belirgin şekilde büyüme gösteren online satışlar ve e-ticaret, pandeminin Türkiye’de etkisini gösterdiği ilk sekiz haftada, e-ticaret satışları bir önceki yılın aynı dönemine göre üç katı şeklinde dramatik bir artış göstererek %183 büyümüştür. Bu doğrultuda hızla değişen tüketici davranışları ışığında, çok yönlü kanal stratejileri hız kazanacak olup fiziksel perakendenin bu yönde dijitalleşmeye daha çok yönleneceği beklenirken, ivme kazanan online perakende ile aynı şekilde büyük mağaza perakendeciliğinin de giderek güçlenmesi beklenmektedir.

Bunun yanı sıra, perakende pazarında fırsatçı yatırımcıların artan satılık gayrimenkullere göstereceği ilginin ikincil şehirlerde bulunan alışveriş merkezleri dahil olmak üzere, önümüzdeki dönemlerde tekrar hareketlenmesi beklenmektedir.

KOVİD-19 pandemisinin perakende pazarında yarattığı zorluklar karşısında perakendeci büyümesi yılın ilk yarısında oldukça kısıtlı olurken, toplam arz 13,22 milyon m² ve 424 alışveriş merkezi ile sabit bir seviyede kalmıştır.

Turizm sektörünün toparlanması zaman alacak

KOVİD-19 pandemisinin turizm sektörü üzerinde yarattığı etki diğer birçok sektöre kıyasla daha fazla olmuştur. Geniş çaplı seyahat kısıtlamaları, önemli ölçüde doluluk oranlarında ve beraberinde de gelirlerde düşüşe sebep olmuştur.

KOVİD-19 pandemisi seyahat kısıtlandırmaları ve yolcular arasındaki talebin önemli ölçüde azalmasına bağlı olarak yolcu trafiği üzerinde belirgin bir şekilde etkilemiştir. 2020 yılının ilk yarısında, Türkiye genelinde toplam yolcu sayısı bir önceki yılın aynı dönemine göre %61,5 oranında önemli bir azalışla 36,5 milyona ulaşmıştır.

Ocak – Mayıs 2020 döneminde, Türkiye’ye gelen yabancı ziyaretçi sayısı pandeminin etkilerinin bir yansıması olarak bir önceki yıla göre %66,35 oranında belirgin bir azalışla 4,92 milyon ile sınırlı kalmıştır. Bununla birlikte, aynı dönemde en çok ziyaretçi gönderen ülke sıralamasında %9,46’lık pay ile Bulgaristan (406.245) birinci, %8,32’lik pay ile Almanya (357.092) ikinci, %7,75’lik pay ile de Gürcistan (332.731) üçüncü sırada olup Gürcistan’ı sırasıyla Rusya Federasyonu ve İran izlemektedir. İstanbul için 2020’nin ilk beş ayında en çok ziyaretçi gönderen ülke sıralamasında %7,27’lik pay ile Almanya (171.260) ile birinci, %6,41’lik pay ile Rusya Federasyonu (150.868) ikinci, %5,77’lik pay ile İran (135.849) üçüncü sırada olup İran’ı sırasıyla İngiltere ve Fransa izlemektedir.

Konut satışları düşük faizli kredi uygulamaları ile yükseldi

2020 yılının ilk yarısında Türkiye konut satışları, bir önceki yılın aynı dönemine göre %23,5 artış göstererek 625 bin olarak kaydedilirken kaydedilen artıştaki belirgin etkenlerden, kamu bankalarının devreye aldığı düşük faizli kredi uygulaması olmuştur. Özellikle Haziran ayında, %209,7 oranında çarpıcı bir yükseliş gösteren konut satışlarında, ipotekli satışlar yılın ilk yarısında önemli ölçüde artmıştır.

Yabancılara satışta, bir önceki yılın aynı dönemine göre %39, azalma gösterirken, yılın ilk 6 ayında en fazla konut alımı yapan ülke sıralamasında İran 2.628 konutla ilk sırayı alırken, 2.359 konut alımı ile Irak ikinci sırada yer almıştır. Çin, üç yıl aradan sonra, sekizinci sırada olarak ilk 10’da yer almıştır.

Yapı izinleri, bir önceki yıl sonunda kaydedilen düşüş eğilimine devam ederken yapı ruhsatlarının daire sayısı yaklaşık 80 bin ile, geçen yılın aynı periyoduna göre %45,4 oranında belirgin bir oranda azalmıştır.

18 ay için

Ticari gayrimenkul danışmanlık pazarının küresel liderlerinden Cushman & Wakefield, yayımladığı ve Avrupa ülkelerindeki AVM pazarını mercek altına aldığı “Avrupa Alışveriş Merkezleri Geliştirme Raporu”nun 2019 yılı ilk yarı sonuçlarını açıkladı. 2019 ilk 6 ayının değerlendirildiği ve 2019 ikinci yarısından 2020’ye kadar beklenen önemli gelişmelerin ele alındığı rapor, Türkiye açısından da önemli sonuçlar ortaya koyuyor.

Raporda, Türkiye’de 2018 yılında gerçekleşen Alışveriş Merkezi (AVM) geliştirme faaliyetlerinde kaydedilen yüzde 50 düşüşün ardından, 2019’un ilk yarısında da azalış devam etti ve pazara 47 bin metrekare yeni arz girdi. Bunun yanı sıra, AVM geliştirme faaliyetlerinin ve yatırımlarının gerçekleşen seçimler sonrasında ivmelenmesi ve arzda Avrupa lideri olması bekleniyor.

Avrupa’da büyük şehirlere AVM’ye doydu

Rapora göre AVM faaliyetleri, ülke ve şehir seviyesinde önemli değişiklikler gösterdi. Genel olarak, açılışlarda düşüş yaşanmasına karşın, büyük şehirlerdeki AVM geliştirme faaliyetleri, 2016 yılında kaydedilen yüzde 25 oranından 2019’un ilk yarısında yüzde 41’e çıktı. Etki alanı büyük şehirlerde alışveriş merkezleri, gidilecek yerler olarak fırsat sunmaya devam etti.

Yatırımcı küçük şehirlere yöneldi

Ancak, bazı ülkelerdeki büyük şehirlerin alışveriş merkezleri arzındaki doygunluk, yatırımcıların yönünü daha küçük ölçekli şehirlere çevirmesine sebep oldu. Perakendecilerin yeni formatlar denemeye devam etmesiyle, outletler ve açık perakende alanlarındaki faaliyetler, bazı Avrupa ülkelerinde hareketlilik kazandı. Çoğu büyük şehirlerde geliştirme faaliyetleri doygunluğa ulaştığından dolayı, yatırımcılar ve geliştiriciler ilgilerini daha küçük şehirlere çevirmeye başladı. Bu yıl, yeni AVM arzının yüzde 20’den fazlasının, nüfusu 50 binden az olan şehirlerdeki perakende pazarına gireceği öngörüldü.

En aktif ülke Rusya oldu

Raporda dikkat çeken bir diğer konu ise 2019’un ilk yarısında alışveriş merkezi geliştirme faaliyetlerindeki en aktif beş ülke sıralaması oldu. Lider Rusya’daki AVM geliştirme faaliyetleri, arka planda görülen düşük net gelir seviyesi, kırılgan tüketici güven endeksi ve perakende satış büyümesindeki zayıflığa rağmen sabit kaldı.

Ancak, pazarın büyüklüğü nedeniyle, Rusya geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 13 artış göstererek, yaklaşık 200 bin metrekare yeni alanın pazara girmesiyle 2019’un ilk yarısında geliştirme faaliyetlerinde ilk sırada yerini aldı. Listenin kalanını sırasıyla İtalya, Polonya, Fransa ve Almanya oluşturdu.

Türkiye’deki düşüş Avrupa’yı da etkiledi

Rapora göre 2019’un ilk yarısında, Avrupa perakende sektöründe çeşitli geliştirme eğilimleri görüldü. Geliştirme faaliyetleri; çoğu ülkede sabit ya da az bir oranda gelişim göstermiş olup, Türkiye’deki açılışların bir önceki yıla göre azalmasının da etkisiyle Avrupa genelinde yüzde 18 düşüş gösterdi ve yaklaşık 863 bin metrekare alan tamamlanarak AVM pazarına giriş yaptı.

2019 Temmuz ayı itibariyle, 5,4 milyon metrekare yeni alanın bir kısmı halihazırda inşaat halinde ve 2019’un ikinci yarısı ile 2020 tarihi aralığında pazara girmesi beklenen arzlar konumundaydı.

Ancak, son üç yılın ortalamasına bakıldığında, planlanan açılışların yüzde 8’i ertelendi. Dolayısıyla, 2019’un 2. yarısı ile 2020 tarihi aralığında tamamlanan AVM sayısının, gelecek arzın altına düşmesi bekleniyor.

Türkiye’de 6 ayda 47 bin metrekare yeni AVM alanı

Rapora göre, Türkiye’de 2018 yılında gerçekleşen AVM geliştirme faaliyetlerinde yüzde 50 düşüş kaydedilmesinin ardından, 2019’un ilk yarısında da, azalış devam etti ve 47 bin metrekare yeni arz pazara girdi.

Bunun yanı sıra, alışveriş merkezi geliştirme faaliyetlerinin ve yatırımlarının gerçekleşen seçimler sonrasında tekrar hareketleneceği öngörüldü. Bununla birlikte; Türkiye, Avrupa’nın en büyük gelecek arzına sahip ülke konumunda yer aldı. 2019 ikinci yarı ile 2020 tarihi aralığında yaklaşık 1,5 milyon metrekare arzın pazara girmesi bekleniyor.
Büyük şehirler alışveriş merkezleri geliştirme faaliyetlerinde paylarını korumaya devam etmektedir.

Gelecek Arz –2019 2. Yarı – 2020

Avrupa Batı Avrupa Orta ve Doğu Avrupa

5.374.000 1.701.000 3.673.000
-%11 -%19 -%7
2019 2. Yarı – 2020, AVM Geliştirme Faaliyetleri İlk 5 Ülke (m2)

Genel olarak, Batı Avrupa’daki geliştirme faaliyetleri sabit kalmaya devam etmiş olup, Orta ve Doğu Avrupa’da inşaat faaliyetleri geçen yıla göre düşüş göstermiştir.

Tamamlanan AVM Alanı – 2019 1. Yarı

Avrupa Batı – Avrupa Orta – Doğu Avrupa

863.000 – 370.000 – 493.000
-%18 -%1 -%27

Geniş katılımlı anket

“Aracılık ve Danışmanlık (Kiralama/Satış)” kategorisindeki birinciliğini koruyan Cushman & Wakefield Türkiye, “Değerleme’’ ve “Araştırma” kategorilerinde ise ilk sıraya yükseldi.
Bu yıl 15’incisi düzenlenen ve Türkiye’de gayrimenkul sektörünün farklı alanlarında faaliyetlerini sürdüren şirketlerin geniş katılımıyla gerçekleştirilen anketin sonucunu değerlendiren Cushman & Wakefield Yönetici Ortağı Tuğra Gönden şunları söyledi:

“Hizmet verdiğimiz müşterilerimize, gayrimenkul konusunda her zaman en iyi hizmeti sunmak ve bunu sürdürülebilir kılmak için çalışıyoruz. Bunu da hem kaliteden ödün vermeden hem de müşteri memnuniyetini en üst seviyede tutarak gerçekleştiriyoruz. Uzman ekibimizle ortaya koyduğumuz tüm bu çaba aynı zamanda ülke ekonomisine katma değer sağlamaya yönelik. Emeklerimizin karşılılık görmesinden de büyük gurur duyuyoruz. Elde ettiğimiz bu liderliğe layık olmak ve pazardaki konumumuzu daha uzun yıllar korumak adına elimizden gelen gayreti göstermeye devam edeceğiz.”

Küresel sıralamanın zirvesindeki isim değişmedi

Euromoney ödüllerinde Cushman & Wakefield Türkiye’nin yanı sıra Cushman & Wakefield küresel anlamda da büyük bir başarı elde etti. Euromoney Real Estate Awards 2019’un küresel değerlendirmesinde de zirvedeki ismini güçlendiren Cushman & Wakefield; “Danışman” kategorisinde dünya birinciliğinin yanı sıra, “Değerleme” ve “Araştırma” kategorilerinde de geçen yıl olduğu gibi birincilik sırasında yer aldı.

Cushman & Wakefield tarafından hazırlanan “Türkiye Pazar Analizleri 2018 Üçüncü Çeyrek Ofis, Perakende ve Sanayi ve Lojistik” başlıklı rapor, cadde mağazaları ve ofis kiralarındaki son durumla ilgili bilgileri ortaya koydu.

Rapora göre, yılın ilk iki çeyreğinde 2017’nin aynı dönemine göre cadde mağazaları ve ofis kiraları kura bağlı olarak yüzde 22’ye varan oranlarda geriledi. Gerilemenin aynı eğilimde sürdüğü üçüncü çeyrek rapor sonuçlarına göre, Türkiye genelindeki ofis kiraları ortalama yüzde 20 düşerken, perakende pazarında da yüzde 30 civarı bir azalma kaydedildi.

Yeni kiralamalar artarken, fiyatlar düşüyor

İstanbul’da 84 bin 881 metrekare yeni ofis alanının pazara girdiği ve toplam arzın 6,08 milyon metrekareye yükseldiği belirtilen rapora göre, üçüncü çeyrekte yeni kiralama, önceki çeyreğe göre yüzde 33,26 artarken, önceki yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 3,31 azaldı.

Yılın üçüncü çeyreği sonuçlarına göre, İstanbul’da metrekare bazında ofis kiraları 2017’nin aynı dönemine göre yüzde 20 azalarak 32 dolara, Gayrettepe’de yüzde 20 düşüşle 20 dolara, Maslak’ta yüzde 25 düşüşle 21 dolara, İstanbul Anadolu Yakası’nda ise yüzde 4 düşüşle 24 dolara geriledi. Söz konusu rakamlar İzmir’de yüzde 7,1 azalışla 13 dolar olurken, Ankara’da yüzde 6,7 düşerek 14 dolar olarak hesaplandı.

Yabancı yatırımcının ilgisi artacak

Hazine ve Maliye Bakanlığı’nca hazırlanan ve ekim ayında yürürlüğe giren düzenlemeye göre, tüm kira sözleşmeleri 2 Ocak 2018’deki kur üstünden TL’ye dönüştürülecek, sözleşmeler bu tarihten önce yapılmışsa geçerli tarih için enflasyon ayarlaması yapılacak.

Yeni düzenleme kapsamında, ofis yatırımlarının varlık değerinin dolar bazında azalmasıyla birlikte yatırım için fırsat kollayan yabancı alıcı ilgisinin büyük oranda ivme kazanması bekleniyor.

Global markalar yatırımlarda hız kesmedi

Perakende kiralarındaki düşüşün ofis pazarına kıyasla daha yüksek olduğu rapora göre, üçüncü çeyrekte birincil perakende kiralarındaki metrekare fiyatları, Türkiye genelinde ortalama yüzde 30 azaldı. Birincil perakende kiraları, İstanbul’da geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 30 azalarak 150 dolara geriledi. İzmir’de yüzde 23,5 düşüşle 75 dolar, Ankara’da ise yüzde 24 düşüşle 95 dolar olarak gerçekleşti.

Üçüncü çeyrekte perakendeci aktivitesi oldukça düşük kaldı. Bu dönemde kimi köklü perakendeciler konkordato ilan ederken, global perakende devleri yatırımlarında hız kesmedi.

Rapora göre, birincil perakende pazarında 3. çeyrekte ilave arz girişi olmadı.

Lojistikte ucuz arsa fırsatı

Ekonomideki durgunluk, sanayi ve lojistik sektöründe de kendini gösterdi ancak kiralardaki düşüş Türkiye genelinde ortalama yüzde 10’la sınırlı kaldı. Rapora göre, 3. çeyrekte birincil endüstriyel kiralar İstanbul’da geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 8 düşerek 5,75 dolar oldu. Ankara’da ise bu rakam yüzde 13,3 azalarak 3,25 dolar olarak hesaplandı.

Sanayi ve lojistik sektörlerindeki yatırım anlaşmaları, bu çeyrekte genel olarak arazi alımları ile kısıtlı kaldı.

Rapora göre, arsaların yüksek fiyatlandırılmasının büyük olasılıkla azalacağı tahmin ediliyor. Yeni tebligat gereğince tüm anlaşmalar, TL üzerinden yapılacak. Dolayısıyla lojistik sektöründeki yatırım talebinin fırsatçı yatırımcılar tarafından ivmelendirileceği öngörülüyor.

Gıda fiyatlarının üstündeki kontrolü arttırmak amacıyla lisanslı depoculuk dönemi de başladı. Bu çerçevede tahıl silo kapasitesi genişletilecek ve lisanslı depoculuk uygulamaları daha da yaygınlaşacak.

AA

Bin kişi başına 147 metrekare AVM düşüyor

ITS Medya ve Ajans Press’in gerçekleştirdiği medya incelemesinde konuyla alakalı yazılı basına yansıyan haber adetleri de belli oldu. Gerçekleştirilen medya araştırmasında, AVM’lerin yıl içerisinde 21 bin 796 haberle konuşulduğu tespit edildi. Raporda, Avrupa’daki AVM pazarı ele alınırken, Türkiye’nin toplam AVM metrekare alanı en fazla büyüyen ülke olduğu görüldü. Böylelikle, listenin birinci sırasına yerleşen Türkiye’yi Polonya ve Fransa’nın takip ettiği anlaşıldı. Türkiye’de bin kişi başına düşen AVM metrekaresi ise 147 olarak saptandı.
2018 yılının ikinci 6 ayında, Avrupa’da 3,8 milyon metrekare alanın daha AVM için kullanılacağı göze çarptı. Türkiye’de ise teslim edilmesi beklenen yeni AVM alanı 1,4 milyon olurken, bu alanların çoğunun İstanbul ve Ankara illerinde olacağı kaydedildi. Son 15 yıldır sürekli büyüyen Türkiye AVM pazarının, 2018 ve 2019 yılları boyunca da büyümesinin beklendiği açıklandı.

İHA

Rapora göre, yılın ilk çeyreğinde 2017’nin aynı dönemine göre cadde mağazaları ve ofis kiraları kura bağlı olarak yüzde 22’ye varan oranlarda gerilemişti. İkinci çeyrek rapor sonuçlarına göre, gerileme aynı eğilimde sürüyor.

Anadolu Yakası ve İzmir’de kiralar sabit

İstanbul’da yılın ikinci çeyreğinde Haziran sonuçlarına göre, 2017’nin aynı dönemine oranla, metrekare bazında ofis kiralar Levent’te yüzde 22 düşüşle 32 dolara, Esentepe-Gayrettepe bölgesinde yüzde 16 düşüşle 21 dolara, Maslakta ise yüzde 17.9 düşüşle 23 dolara geriledi. Söz konusu rakam İstanbul Anadolu Yakası ve İzmir’de sabitken, Ankara’da yüzde 11.8 azalarak 15 dolara düştü.

Rapora göre, kiralama faaliyetlerinin sınırlı kalmasına neden olan iki temel etken başkanlık seçimleri ve döviz kurunda yaşanan dalgalanmalar oldu. Kiracı lehine koşulların en azından yılın ikinci yarısına kadar aynı şekilde kalacağı öngörülürken, geciktirilen talebin önümüzdeki çeyreklerde hızlanması bekleniyor.

Bununla birlikte, mevsimsel etkilerden arındırılmış işsizlik oranı 2018 Mart ayında %9,9 oranına gerilemiş fakat Haziran ayında kaydedilen %15,39 enflasyon oranı ve kurdaki dalgalanmaların ofis yatırımları ve kiralama faaliyetleri üstünde doğrudan etkisi oldu.

En büyük kiralamalar

İstanbul’da ilk çeyrekte toplam nitelikli ofis arzı 5.79 milyon metrekare iken, ikinci çeyrekte rakam 5.99 milyon metrekareye ulaştı. İkinci çeyrekte 198 bin m2 yeni ofis alanının pazara girmesiyle rakam geçen yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 14,74 artmış olsa da bir önceki çeyreğe göre yüzde 25.89 düştü.

İkinci çeyrekte metrekare bazında en büyük işlemi 12 bin metrekarelik ofis ile Vadistanbul’da TAV gerçekleştirdi. Önemli kiralamalar ise Multinet (2 bin metrekare Süzer Plaza), Kowork (1.600 metrekare Flora Ofis) ve GFK (1500 metrekare, Nef 09) olarak gerçekleşti. Genel olarak, boş ofis alanı ikinci çeyrekte yüzde 23.2 oranında geriledi.

Habertürk

Gönden, 2017 yılında izlenmesi gereken 5 gayrimenkul teknolojisi girişimi olduğunu belirterek, bu teknoloji girişimlerinin Cadre, Redfin, Zillow, WeWork ve Opendoor olduğunu ifade etti.

Donald Trump’un kampanyasını yöneten damadı Jared Kushner’ın kurucularından olan Cadre’ye değinen Gönden, yatırımcıların ticari bir mülk üzerinden küçük hisseler satın almasını sağlayan Cadre’nin diğer platformlardan ayrıştığı konunun ise yatırım payının satışı ile ilgili olduğunu vurguladı.

Gönden, Cadre’nin bu konudaki vizyonunun pay satışları ile ilgili online borsa kurmak olduğunu belirterek, “Yakın zamanda Türkiye’de çok konuşulan gayrimenkul sertifika sisteminin ticari gayrimenkul için ve online hali olarak da düşünebilirsiniz. Haziran ayında 65 milyon dolar yatırım alarak şirket değerlemesi 800 milyon dolara ulaştı.” ifadelerini kullandı.

2004 yılında kurulan Redfin’in iş modeli teknolojiden ziyade hibrit teknoloji destekli bir gayrimenkul aracılığı modeli olduğunu anlatan Gönden, konut sektöründe faaliyet gösteren bu girişimin maaşlı gayrimenkul danışmanı çalıştırdığını ve geliştirdikleri teknoloji sayesinde daha düşük komisyon ücretleri sunabildiğini bildirdi.

Gayrimenkul aracılığı dışında mortgage aracılığı ve doğrudan konut satın alma ve satma hizmetleri de sunmayı planlayan bu girişimin, kuruluşundan beri hiç kara geçememiş olmasının ve yakın zamanda sektörün ilk halka arzını gerçekleştirmiş olmasının dikkat çekici olduğunu vurgulayan Gönden, halka arzın diğer girişimler için önemli bir emsal teşkil edeceğini kaydetti.

“Emlak sitelerinin iş modellerini geliştirmeleri gerekiyor”

Gönden, 2005 yılında kurulup 2011 yılında halka arz edilen ve ABD’nin en büyük emlakilan sitesi olan Zillow’un da bugün 8 milyar dolar gibi bir değerlemeye sahip bulunduğunu aktardı. Geçen sene en büyük rakibi Trulia’yı 3,5 milyar dolara satın alan Zillow’un; Streeteasy gibi çok sayıda rakip ve girişim satın almış olmasının da ayrıca dikkat çektiğini belirten Gönden, “Yeni bir gelir modeli olarak sitelerini ziyaret eden kullanıcıların gayrimenkul arayış bilgilerini gayrimenkul aracılarına satmaları New York gayrimenkul dünyasında ciddi ses getirmişti. Bu durum emlak sitelerinin artan rekabet ve gelişen teknoloji ile birlikte iş modellerini geliştirmeleri gerektiğini de bizlere hatırlatıyor. Satılık ve kiralık gayrimenkulleri yayınlamak artık yetmiyor, mutlaka katma değer oluşturan gerekiyor.” değerlendirmesinde bulundu.

WeWork’a değinen Gönden, paylaşım ekonomisinin en önemli yapı taşlarından biri olan ortak çalışma alanının hızla yayılmaya devam ettiğini belirtti. Bu alanda dünyanın en geniş ağına sahip olan WeWork’ün aslında teknoloji şirketinden ziyade teknoloji destekli esnek hazır ofis ve ortak çalışma ortamları sunan bir gayrimenkul şirketi olduğunu bildiren Gönden, 2010 yılında kurulan ve bu dikeyin en önemli oyuncusu olan WeWork’ün aylık ortalama 650 dolarlık üyelik ücreti olduğunu aktardı.

WeWork’un bugüne kadar 4,45 milyar dolar yatırım alarak şirket değerini 20 milyar dolara ulaştırmış olmasına dikkati çeken Gönden, dünyadaki 110 yerde faaliyet gösteren şirketin yılda 1 milyar dolara yakın bir ciro elde ettiğinin söylendiğini dile getirdi.

Opendoor’un ise gayrimenkul teknoloji sektöründe 1 milyar dolarlık şirket değeri ile nadir girişimlerden biri olduğunu anlatan Gönden, şunları kaydetti:

“Geliştirdikleri teknoloji ve kullandıkları veri yardımıyla evini acil satmak isteyenlere anlık teklif verip onları satın alan Opendoor, kısa sürede 320 milyon dolar yatırım alarak en hızlı büyüyen şirketlerden biri oldu. İş modelinin temelini ise konut satanın güvenilir ve hızlı satış süreci karşılığında makul bir indirim ile mülkünü satması oluşturuyor. Bir açıdan Redfin’in benzeri olan Opendoor’da gayrimenkul danışmanı olmadan satın aldıkları konutları kendi platformları üzerinden satıyorlar. ABD’de 100 bin dolar ve 500 bin dolar arası değeri olan müstakil evlere odaklanmaları ise kendilerine bir taraftan önemli bir avantaj sağlarken diğer taraftan aşılması gereken bir kısıtlama da getiriyor.”

AA

KDV istisnası ve vatandaşlık hakkının ticari gayrimenkul alanında çok fazla etkisini görmediklerini söyleyen Tuğra Gönden, son teşviklerin konut sektörünün sıkıntılarının sadece bir parçasını çözdüğünü söyledi.

Gönden, ofis olarak yeni cazibe merkezinin Ataşehir olmaya başladığına işaret ederek, “Beyaz yakalıların yaşamak için tercih ettiği bölge Ataşehir. İnsanlar trafik nedeniyle, şirketler de çalışanlarına yakın olmak istedikleri için ofis olarak bu bölgeyi tercih etmeye başladı.” ifadelerini kullandı.

“Şirketler, Dubai yerine Türkiye’ye gelmek istiyor”

Türkiye’nin şirketler tarafından bölgesel üs olarak algılanması nedeniyle çok fazla ofis yapıldığını ifade Gönden de şunları kaydetti:

“Mesela Microsoft, 80 civarı ülkeyi Türkiye’den yönetiyor. Türkiye’deki uluslararası şirketlere baktığımızda Gezi Parkı olaylarından sonra bu eğilim gittikçe azalıyor. Ülkemizi daha iyi anlatmamız gerekiyor. Şu anda potansiyelimizin çok altındayız. Bütün dünyadaki üst düzey yöneticiler Türkiye’ye gelmek istiyor ama Dubai’ye gitmek istemiyor. Türkiye’nin yakın coğrafyasına baktığınız zaman alternatifi neredeyse yok.”

“Yeni AVM açmak çok zor”

AVM’lerin yüzde 40-50 doluluk oranlarıyla açıldığını belirten Toğrul Gönden de, “Yeni AVM açmak şu anda geçekten çok zor. Çünkü birçok yerde arz fazlası oluşmaya başladı.” dedi.

“Bir sokağın her iki yanında ya da yan yana AVM olmamalı. Özellikle elektronik sektöründe online satışlar da artmaya başladı.” diyen Gönden, her şeye rağmen AVM’lerin kapanacağını düşünmediğini ifade etti.

AA

60’tan fazla ülkede 43 bin çalışanı ile ticari gayrimenkul hizmetleri alanında faaliyetlerini sürdüren Cushman & Wakefield (C&W), Türkiye’de gerçekleştirdiği önemli projelerine bir yenisini daha ekledi.

Büyüme stratejisi gereği Topkapı’daki fabrika yerleşkesinin tamamını üretime bırakmak için düğmeye basan İbrahim Etem – Menarini, Cushman & Wakefield danışmanlığında merkez ofisini Maslak Ofis Binası’na taşıdı. Toplam 2500 m2’lik ofis alanında yürütülen projede İbrahim Etem – Menarini’ye bina seçiminden, inşaat ve tasarım aşamasına kadar tüm süreçlerde danışmanlık hizmeti sunan C&W; 114 yıllık köklü şirketin attığı bu tarihi adımdaki en büyük destekçisi oldu.

Boşluk oranı yüzde 23,6 ya ulaştı

Ofis arzında yaşanan artışlarının ve döviz kurlarındaki aşırı dalgalanmaların, özellikle ikincil bölge ve binalarda düşüş yaşanmasına neden olacağı belirtilen raporda, geçen yılın son çeyreğinde oluşan 300 bin metrekarelik yeni ofis arzıyla birlikte yüzde 23,6’ya ulaşan boşluk oranının kiralarda yaşanması muhtemel düşüşleri destekleyici bir nitelik taşıdığı vurgulandı. 2016 yılının son çeyreğinde inşa süreci devam eden projelerdeki kat satışları dışında bir işlem gerçekleşmediği hatırlatılan raporda buna karşılık orta ve uzun vadede ofis yatırımlarının artmasının beklendiği ifade edildi.

Mağaza açılışları sınırlı kaldı

Rapora göre, 2016 yılının son çeyreğinde perakende sektörüne yeni marka girişleri ve mağaza açılışları diğer çeyreklere göre daha sınırlı kalırken 2016 yılı genelinde yeni açılış hacminin 2015 yılına göre yüzde 33 geriledi. Toplamda 560 bin metrekarelik yeni AVM alanı açılışının yapıldığı perakende sektöründe, 193 bin metrekarelik alan 4.çeyrekte gerçekleşti. 50 bin metrekareyle AHL Park Çorum, 49 bin metrekare ile İstanbul Watergarden ve 35 bin metrekarelik Sivaspark geçtiğimiz yılın son çeyreğinde dikkat çeken AVM açılışları oldu.

Lojistik ve depo alanı kiralama işlemleri arttı

Toplam lojistik ve depo alanı kiralama işlemleri ise 90 bin metrekareye ulaşarak 2016 yılının en parlak performansını son çeyrekte sergiledi. Artan yeni kiralama hacminde lojistik ve dağıtım sektörleri başı çekerken, sanayi ürün ve hizmet şirketler ile e-ticaret şirketleri bu kiralamalarda en aktif sektörler oldu.Yıl boyunca yaşanan ekonomik belirsizlikler nedeniyle ertelenen işlemlerin yılın son aylarında gerçekleştiği hatırlatılan raporda, arsa ve fabrika satışları bakımından son çeyreğin hareketli geçtiği vurgulandı.